"Galicia e León no tempo da raíña Sancha e o rei Fernando I" é un rigoroso ensaio histórico de Bernard F. Reilly e Simon R. Doubleday publicado por Aira Editorial. O libro supón unha fonda revisión historiográfica que pon en dúbida os mitos tradicionais sobre a Idade Media peninsular, ofrecendo unha ollada moito máis complexa e matizada dese período.
1. O Contexto Histórico: Unha Península fragmentada (1038–1065)
O libro sitúase cronoloxicamente a mediados do século XI, concretamente entre os anos 1038 e 1065, período no que a raíña Sancha de León e o seu esposo, Fernando I (orixinario de Navarra), gobernaron conxuntamente os territorios de Galicia e León.
- O nacemento dun novo bloque de poder: Tras convulsas disputas dinásticas e a morte do irmán de Sancha (Bermudo III) na batalla de Tamarón, o matrimonio asume as rendas dun amplo territorio do noroeste ibérico.
- Presións externas e fraxilidade interna: Trátase dunha época de transición clave; as fronteiras non estaban claras e os reinos cristiáns enfrontábanse tanto a ameazas externas (como as incursións viquingas e as tensións con Al-Ándalus) como a unha forte resistencia interna por parte da nobreza
2. O Contido e as Críticas Historiográficas
A través dun meticuloso traballo de documentación baseado principalmente na análise de diplomas e documentos de arquivo da época, os autores estruturan o contido do libro arredor de tres eixes revisionistas:
- A desmitificación da «Reconquista»: Reilly e Doubleday cuestionan frontalmente o relato simplista da historiografía tradicional que presenta este período como unha loita heróica, lineal e relixiosa de cristiáns contra musulmáns. O libro demostra que a realidade estaba chea de alianzas cruzadas, pactos de vasalaxe e relacións sorprendentemente fluídas e matizadas entre as diversas faccións políticas de credos diferentes.
-
O papel político das mulleres da realeza:
Fronte á habitual invisibilización das mulleres na crónica medieval, a obra subliña a centralidade política e xurídica da raíña Sancha. Ela non era un simple elemento de ligazón dinástica, senón unha gobernante clave cuxa lexitimidade sobre o trono de León sostiña o propio proxecto monárquico.
- A negociación e o equilibrio coas elites locais: Os autores analizan en detalle as constantes dificultades que tivo a coroa para someter e contentar á aristocracia e ás elites territoriais (especialmente á nobreza galega). O poder non se exercía de xeito absoluto ou centralizado, senón a través de complexos equilibrios e constantes cesións para evitar rebelións internas.
Este ensaio ofrece unha crónica indispensable que desconstrúe os mitos nacionais para devolverlle á Idade Media do noroeste peninsular a súa verdadeira riqueza política, xeopolítica e humana.
No libro Galicia e León no tempo da raíña Sancha e o rei Fernando I de Bernard F. Reilly e Simon R. Doubleday, a autonomía e a singularidade política do territorio galego non se retratan como unha concesión pacífica do trono, senón como un espazo de constante tensión, negociación e resistencia fronte ao centralismo monárquico.
Os autores debullan como se manifestaba especificamente esta autonomía a través de varios factores clave:
1. A resistencia e o poder das elites e a nobreza galega
O libro afonda nas enormes dificultades que os reis Sancha e Fernando I tiñan para asegurar o seu poder absoluto sobre Galicia. A aristocracia e os magnates galegos funcionaban cun grao de independencia moi elevado:
- A monarquía non podía simplemente impoñer as súas leis ou tributos; viase obrigada a negociar de xeito continuado e a facer grandes concesións de terras e privilexios para tratar de contentar as elites locais.
- Retrátase un territorio celoso da súa autonomía onde calquera intento de centralización excesiva por parte do eixe León-Navarra era respondido con fortes friccións ou ameazas de rebelión interna.
2. O papel estratéxico e relixioso de Santiago de Compostela
Galicia posuía un polo de autonomía xurídica e de prestixio internacional que a diferenciaba do resto: a sede de Compostela. O libro analiza momentos paradigmáticos como o Concilio de Compostela de 1060:
- Amósase como a Igrexa galega e as súas institucións (como os mosteiros) mantiñan dinámicas políticas de seu.
- Para conseguir o apoio de Galicia, os monarcas tiveron que impulsar acordos específicos neste concilio —como a promoción de escolas monásticas—, respectando o status diferenciado e o peso político e relixioso do reino galego.
3. A concepción de Galicia como reino independente no testamento real
A proba definitiva do recoñecemento da autonomía e entidade propia de Galicia por parte de Sancha e Fernando I descríbese na resolución do seu mandato. Ao final do reinado, en lugar de diluír o territorio nunha coroa única e homoxénea, Galicia é tratada legal e politicamente como un reino diferenciado:
- No reparto testamentario de Fernando I e a raíña Sancha, o territorio galego foille outorgado en exclusiva ao seu fillo máis novo, o infante García II, quen pasou a gobernar o Reino de Galicia de xeito totalmente independente.
- Isto demostra que, para a mentalidade política do século XI retratada no libro, Galicia non era unha mera provincia ou rexión subordinada, senón unha unidade xeopolítica diferenciada, cunha forte identidade e coa lexitimidade suficiente para soster a súa propia liña monárquica.
En resumo, Reilly e Doubleday afastan a idea dun noroeste peninsular uniformado polo poder real. Pola contra, debuxan a Galicia da época como un territorio cunha fortísima autonomía práctica, onde o goberno só era posible asumindo o peso, a soberanía e a capacidade de presión das súas propias elites e institucións.
_____
Editorial: AIRA 10-2026
Idioma: Galego
Páxinas: 336
HISTORIA