UNIVERSO CANTIGAS 01. AMOR

• Corpus completo do xénero: O libro recolle a edición crítica rigorosa de exactamente 704 cantigas de amor galego-portuguesas. Trátase de todas as pezas deste xénero conceptual que foron transmitidas e conservadas a través dos grandes cancioneiros medievais (Cancioneiro da Vaticana, Cancioneiro da Biblioteca Nacional de Lisboa e Cancioneiro da Ajuda). 
• Paráfrase en galego actual: Cada unha das 704 composicións medievais vai acompañada de xeito paralelo por unha tradución e adaptación explicativa ao galego contemporáneo. Isto permite que calquera lector non especialista poida descodificar os tópicos do amor cortés medieval sen atrancos. 
• Aparato documental e filolóxico: O volume detalla meticulosamente para cada poema a indicación exacta das súas fontes manuscritas. Tamén recolle o rexistro de todas as edicións históricas ou previas que existían de dita peza.
• Estudo introductorio (Prefacio): Inclúe un amplo marco teórico que ofrece unha caracterización conceptual das cantigas de amor. Nesa introdución destácanse os seus tópicos literarios (a coita, o servizo amoroso, a idealización da senhor) e explícanse detalladamente os criterios de edición textual e a bibliografía utilizada. 
• Hibridación dixital via QR: Ao igual que o segundo volume, cada páxina impresa inclúe un código QR individualizado. Este código liga de forma interactiva coa edición dixital expandida e hipertextual dispoñible na plataforma web oficial de Universo Cantigas. 
• Índices de utilidade: Para facilitar as procuras rápidas e o traballo de investigación, a obra pecha con completos índices de primeiros versos e de autores (os trobadores e xograres do xénero). 

Este traballo foi levado a cabo polos docentes da UDC e investigadores do Grupo ILLA (Grupo de Investigación Lingüística e Literaria Galega) Manuel Ferreiro Fernández e Leticia Eirín García, así como por Mariña Arbor Aldea, da Universidade de Santiago de Compostela; e Bieito Arias Freixedo, da Universidade de Vigo; baixo a coordinación de Ferreiro, e recolle por vez primeira a edición crítica das 704 cantigas de amor transmitidas polos principais cancioneiros medievais: o da Ajuda, o da Biblioteca Nacional e o da Vaticana.

As cantigas de amor

As cantigas de amor constitúen unha modalidade poética da escola galego-portuguesa que se encadra no que a crítica denomina ‘canto cortés’. Xurdido en e para o ámbito aristocrático, o canto cortés vertébrase en torno ao que se coñece como a metáfora feudal, consistente na interpretación da relación amorosa como un trasunto do vínculo recíproco que se estabelecía entre un vasalo e o seu señor feudal. Esta modalidade poética da canción cortés xurdiu e triunfou inicialmente nas cortes señoriais da Occitania nos inicios do século XII, e, con posterioridade, noutras cortes europeas de Francia, Alemaña, Italia e da Península Ibérica, onde había xermolos poéticos autóctonos sobre os que se afianzaría esta nova poética.
Talvez o trazo máis definitorio das cantigas de amor é o feito de o sentimento vehiculado non ser recíproco: ao contrario do señor que se comprometía a amparar o vasalo e a corresponderlle (fazer ben) polo servizo prestado, a dama pretendida de amores, a senhor, non faz ben ao poeta namorado que a serve, non lle corresponde, non o acepta como seu vasalo. Isto é causa dun inmenso sufrimento (coita) que o levará sen remisión á morte –finxida, poética–, en evidente contraste co gozo da poesía occitana (joi), en que a correspondencia amorosa por parte da dama era unha variante relativamente frecuente. Trátase, ademais, dun amor a primeira vista, que entra polos ollos desde o intre en que se contempla a fermosura da muller, seguindo o topos clásico ovidiano moi difundido a través de Andrea Capellanus e do seu De amore, que constitúe o ‘tratado’ por excelencia desta poesía amorosa. Ver = amar = sufrir/morrer: velaí o esquema máis básico que é común á inmensa maioría das cantigas de amor, que tratan en diferentes combinacións, doses e distribucións, unha serie de temas xerais de uso obrigado e sempre desde unha perspectiva hiperbólica que os magnifica: trátase dun amor forzado derivado da primeira visión dunha muller de fermosura inefábel; un amor imposíbel non correspondido, gardado en segredo mesmo á propia dama que o desencadea, que xunto co afastamento e a imposibilidade de ver a amada e de lle poder falar é causa dun inmenso sufrimento, a coita, que culmina na morte. O paradoxo, concretamente a idea do ben como orixe do mal, é outra das figuras recorrentes nas cantigas de amor.
A poética medieval, e en particular a das cantigas de amor, desenvólvese en dous sentidos. Ao usar os temas e motivos obrigados pola tradición, todos os trobadores contribúen para o fortalecemento do paradigma, de xeito que pode afirmarse que as máis de seis centenas de cantigas de amor constitúen un macrotexto elaborado entre todos os autores que cultivaron este xénero e disto resulta un isomorfismo xenérico (Tavani 1986: 96-104) que, nunha lectura superficial, podería dar lugar a unha percepción de monotonía.
Mais, por outra parte, a orixinalidade e a individualidade poética procurábase en maior ou menor medida tratando con variacións e modulacións de matiz os temas obrigados pola tradición (Zumthor 1972: 79-82). O trobador pontevedrés Paai Gomez Charinho, por fornecer un exemplo, trata de forma personalísima o motivo obrigado da coita de amor ao estabelecer unha comparación entre esta e os sufrimentos causados polo mar, a coita do mar que el coñecía pola súa condición de almirante

A poesía profana.  Xéneros
As cantigas de amor.
As cantigas de amigo.
As cantigas de escarnio e maldizer.

• Superación dun baleiro editorial histórico: Os críticos celebraron con entusiasmo que este volume viñese a corrixir a dispersión e a falta de accesibilidade que sufrían as cantigas de amor.Destácase o mérito do equipo de Manuel Ferreiro por reunir e  unificar por primeira vez nun único espazo físico un corpus tan inmenso (704 composicións).
• Un modelo de vangarda en "Humanidades Dixitais": Ao igual que se destacou posteriormente co volume de amigo, a crítica eloxiou masivamente a hibridación do libro a través de códigos QR. Considerouse unha solución intelixente e pioneira en España que conecta a comodidade da lectura en papel coa potencia de actualización  constante da plataforma web de Universo Cantigas.
• Limpeza e fixación textual impecable: Os expertos en paleografía e filoloxía medular louvaron o rigor científico á hora de revisar os manuscritos orixinais (Vaticana, Biblioteca Nacional de Lisboa e Ajuda). As recensións subliñan que o equipo logrou "limpar" multitude de lecturas erróneas ou arrastradas por edicións do século XIX e XX.
• Apertura do xénero fóra da universidade: Un dos comentarios máis recorrentes foi o aplauso á inclusión das paráfrases en galego actual. A crítica especializada sinalou que esta decisión "derruba o muro" do elitismo académico, logrando que un xénero tradicionalmente considerado complexo e ríxido (polos tópicos do amor cortés e a coita) resulte agora fresco, comprensible e atractivo para o público xeral.
• Estudo introductorio de referencia: Varios críticos sinalaron que o prefacio e o marco teórico que abren o libro constitúen, por si mesmos, un manual imprescindible e totalmente actualizado para calquera persoa que queira estudar a lírica medieval.

• Recepción institucional: As recensións coincidiron en que a publicación deste primeiro volume por parte da Universidade da Coruña marcou o camiño de como deben protexerse e proxectarse internacionalmente os grandes tesouros do patrimonio literario galego.

1. Lingüística Histórica: Autor da fundamental Gramática Histórica Galega (Edicións Laiovento, 1995-1997).
2. Ecdótica e Edición de Clásicos: Destaca polo seu labor de fixación de textos, sendo director do proxecto Universo Cantigas, que inclúe volumes de Cantigas de amor e Cantigas de amigo. É ademais o máximo especialista na obra de Eduardo Pondal, realizando a edición crítica da súa obra poética, incluíndo Os Eoas (2005).